Jeszcze nie tak dawno media żyły wyborami w Iranie (także po części nasz serwis – Wybory w Iranie – galeria zdjęć). Może nie tyle wyborami co wydarzeniami które rozegrały się na ulicach. Na youtube film na którym zarejestrowano śmierć młodej Iranki Nedy w trakcie ulicznych zamieszek, w samej tylko Polsce w dniu opublikowania odtworzono setki tysięcy razy. Iran stał się na kilka dni modnym tematem rozmów. Na fali zainteresowania sytuacja w tym kraju dosyć uważnie przejrzałem blog prezydenta Iranu Mahmuda Ahmedineżada (http://www.ahmadinejad.ir/) i pomyślałem, ze nasi czytelnicy chętnie dowiedzą się w jaki sposób Iran z cesarstwa stał się teokratyczną republika. Chcecie? Posłuchajcie…
Iran. Kraj, który bez wątpienia przez wieki swego istnienia wywarł wpływ na kształt świata do XX wieku nazwany był przez europejczyków Persją. W 1935 Reza Szach Pahlawi zwrócił się z apelem by w stosunkach dyplomatycznych używać nazwy Iran. Aby zrozumieć to co dzieje się w Iranie obecnie musimy odbyć krótką podróż w czasie do wieku XIX. Wtedy to względna izolacja Iranu wobec Europy została zachwiana. Wielka Brytania na początku dziewiętnastego stulecia uzyskała otwarcie Zatoki Perskiej dla swoich kompani handlowych co zapoczątkowało uzależnianie ekonomiczne Iranu od Brytyjczyków. Do lat 60 XIX wieku Iran prowadził (przegrane) wojny z Brytyjczykami i Rosją, co prawda utrzymał względną suwerenność jednak stał się polem na którym ścierały się interesy gospodarcze mocarstw. Walka o dominacje ekonomiczna między Caratem a Brytyjczykami trwała do końca XIX wieku. Z tego konfliktu zwycięsko wyszła Wielka Brytania która uzyskała wiele dochodowych monopoli – między innymi na emisje pieniądza i co najważniejsze w 1901 roku na wydobycie ropy. Kolejny wstrząs przyniosła II wojna światowa. Szach Reza Pahlavi odmówił wojskom brytyjskim prawa do stacjonowania na terenie Iranu. Zostało to odebrane jako sprzyjanie Niemcom i doprowadziło do ataku ze strony Wielkiej Brytanii i ZSRR które obawiały się, że z Iranu do Niemiec popłynie ropa. Interwencja zmusiła Szacha Reze Pahlawiego do abdykacji na rzecz syna Mohammada Rezy Pahlawiego. Do roku 1946 Iran pozostał pod okupacja Wielkiej Brytanii i ZSRR. Panowanie Mohammada Rezy Pahlawiego jest kluczowe dla zrozumienia transformacji Iranu z monarchii w islamską republikę. Zamach stanu z 1953 roku zainspirowany przez CIA uczynił Szaha dyktatorem i marionetką USA. Tysiące amerykańskich specjalistów przybyło do Iranu by pilnować tam interesów Waszyngtonu. Irańczycy rozdali koncesje na wydobywanie ropy co spowodowało, ze Irańczycy czerpali minimalne zyski z baryłki wydobytej ropy. Struktura własności ziemi oparta o stosunki feudalne pogłębiała nędzę irańskiego ludu. Gospodarka oparta na rolnictwie i eksporcie surowców nie nadążała za resztą świata. Większość obywateli była analfabetami. Idealny grunt pod działanie religijnych demagogów i populistów. Prawda? Szach Pahlawi zdecydował się na głębokie reformy. W roku styczniu roku 1963 Szah ogłosił plan rozwoju Iranu, zwany „Białą Rewolucją” którego celem miało być wprowadzenie Iranu w ciągu jednego pokolenia do pierwszej piątki potęg gospodarczych świata. Pieniądze na realizacje miały pochodzić z handlu ropą. Program Rezy Pahlawiego zakładał reformę rolną, nacjonalizacje; lasów, pastwisk, zasobów wodnych. Prywatyzację zakładów dotychczas należących do państwa tak by udziały otrzymali robotnicy. Dochodzimy do najważniejszego punktu „Białej rewolucji” –nacjonalizacji przemysłu naftowego który zaczęto realizować już w 1973 roku pomimo ostrych protestów zachodnich koncernów. Plan nie mógł się udać. Największymi właścicielami ziemskimi było szyickie duchowieństwo, ostro i bezpardonowo o swoje zamierzały walczyć koncerny naftowe. Dodatkowo lud Iranu nad którym rząd dusz sprawowali duchowni szyiccy był sceptycznie nastawiony do zmian w sferze obyczajowej i kulturalnej planował Szach. Reza Pahlawi obiecał prawa wyborcze kobietom. Z analfabetyzmem miała walczyć obowiązkowa i bezpłatna dziesięcioletnia szkoła. W planach było objęcie obywateli obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. Rozpoczęto gigantyczne inwestycje mające powiększyć areał upraw. Powstały sztuczne zbiorniki między innymi w Dariusz Kabir i Szapurze. Zwiększał się areał lasów. Armia stawała się jedną ze sprawniejszych w regionie. Szach Mohammad Reza Pahlawi. Dyktator oświecony na miarę generała Pinocheta Ugarte? Zdecydowanie nie. Obok ambitnego planu rozwoju istniała druga twarz reżimu Pahlawiego. Władza Szacha opierała się na silnej armii, służbie bezpieczeństwa (Irańska Żandarmeria Cesarska) i okrytej szczególnie złą sławą Narodowej Organizacji Wywiadu i Bezpieczeństwa SAVAK. Równie oddane Szachowi były jednostki policji. Liczbę donosicieli i współpracowników służb szacuje się na trzy miliony Irańczyków. W licznych więzieniach Irańczyków poddawano najbardziej okrutnym torturom jakie mógł tylko człowiek wymyśleć. Dlaczego „Biała Rewolucja” się nie udała? Obok braku środków największe znaczenie miała postawa szyickich duchownych. Reforma rolna uderzała w stan ich posiadania. Plan zlikwidowania tradycyjnego sądownictwa duchownych przelał czarę. Duchowni otwarcie wystąpili przeciw Szachowi Pahlawiemu. Przywódca szyitów ajatollah Chomeini postać wyjątkowo charyzmatyczna, odważnie broniąca swoich poglądów podniosła głoś po raz pierwszy w 1963 roku. Skrytykował Szacha za otwarcie kin i sklepów z alkoholem w ośrodku religijnym Kum. Monarcha zareagował błyskawicznie. SAVAK aresztował ajatollaha Chomeiniego oraz dwóch innych przywódców religijnych, ajatollaha Aghaye Mahalati i ajatollaha Ghani. Wieści o aresztowaniu duchownych rozeszły się po kraju. Zamieszki w Kum i Teheranie doprowadziły do wprowadzenie w stolicy stanu wyjątkowego. Ajatollahowie początkowo oskarżeni o zdradę na skutek nacisków międzynarodowych zostali wypuszczeni z więzienia. Po opuszczeniu więzienia Chomeini przystąpił do ponownej krytyki Szacha Rezy Pahlawiego. Tym razem krytyce poddał politykę zagraniczną Szacha oraz imperializm amerykański. Spowodowało to wydalenie Chomeiniego w 1964 roku do Turcji gdzie był nieustannie kontrolowany przez SAVAK. Rok później Chomeini udał . Iraku gdzie żyła silan grupa szyitów. W trakcie pobyty w Iraku skrystalizowały się poglądy Chomeiniego. Za głównych wrogów uznał USA, Izrael i ……ZSRR (komuniści=ateiści) . Pod koniec lat sześćdziesiątych Chomeini nawiązał stosunki z palestyńskim Fatahem i utworzył konto na które wyznawcy Islamu mogli wpłacać pieniądze dla Fatahu. W 1978 roku opuścił Irak i udał się do Francji. Nie zabawił w Europie długo. W tym czasie na Irańskiej ziemi wrzało. Po serii artykułów wymierzonych w Chomeiniego Irańczycy wyszli na ulice. Reżim Szach początkowo próbował utopić bunt we krwi. W Teheranie wprowadzono stan wyjątkowy. 8 września 1978 był dniem w którym monarchia zaczęła chylić się ku upadkowi. Tego dnia na ulicach Teheranu polała się krew. Rzeka krwi. Kilkadziesiąt zabitych, kilkaset martwych. Irańska Żandarmeria Cesarska i SAVAK zbierały krwawe żniwo. W styczniu 1979 roku Chomeini w Paryżu Islamską Radę Rewolucyjna jako najwyższą władze w Iranie. 16 stycznia Szach opuścił Iran (życie skończył w Kairze) przekazując władze Radzie Regencyjnej. Chomeini wezwał ja do dymisji. Sprawy potoczyły się błyskawicznie. 1 lutego Chomeini triumfalnie powrócił do Teheranu. Zablokowano konta Szacha, zarekwirowano broń dal żołnierzy rewolucji. Wydarzenia nabierały dynamiki. W Iranie powstały dwa zwalczające się ośrodki władzy. Rewolucjoniści Chomeiniego oraz legalny rząd premiera Szapura Bachtiara któremu podległa była armia oraz bezpieka. Chomeini postanowił wyprzedzić działania Bachtiara i powołał własnego premiera Mehdiego Bazargana. Jednocześnie zwodził legalnego premiera wizjami rozmów. Przywódcę szyitów poparli tez islamscy fundamentaliści: fedaini i mudżahedini. Do walki z resztami SAVAK i armii ruszyli robotnicy, studenci, kupcy. Przewaga liczebna i fanatyzm tłumu przyniósł zwycięstwo siłom rewolucji. !2 luty był dniem zwycięstwa. Poswtańcy wdarli się do siedziby SAVAK, premier Bachtiar uciekł z kraju. Rady rewolucyjne ujawniały swe istnienie w wielu miejscach. Powołane ad hoc islamskie trybunały rewolucyjne przystąpiły do krwawej rozprawy ze zwolennikami reżimu Szacha Mohammada Rezy Pahlawiego. Rozprawy nie mogły trwać dłużej niż jeden dzień a od wyroków nie było odwołania. Rewolucjoniści dosłownie urządzali polowania na funkcjonariuszy SAVAK. Schwytanych zaprowadzano na miejsce egzekucji trzymając nad głową Koran. Zniszczono cały zapas alkoholu, kobiety mogły poruszać się po ulicach tylko w czadorach (tradycyjne ciemne stroje okrywające całą postać). Izrael ewakuował swoją ambasadę. W marcu 1979 roku Irańczycy w referendum poparli republikę islamską. 1 kwietnia Rewolucyjna Rada Islamska ogłosiłą oficjalnie Iran Republiką. W kolejnym referendum, w grudniu tego samego roku została przyjęta konstytucja. Nowa konstytucja Iranu została oparta o interpretacje Koranu dokonana przez ajatollahów. Rada Rewolucyjna zakończyła działalność w 1980 roku. Kompetencje ustawodawcze przejął Madżles, wykonawcze powierzono prezydentowi i rządowi. Chomeini zadowolił się tytułem dożywotniego przywódcy religijnego-Fakiha. Na straży zgodności ustaw z prawem koranicznym miała stać Rada Strażników Rewolucji. W Iranie powstały liczne grupy Strazników Rewolucji (pazdaranów) którzy brutalnie karali wszystkich którzy nie przestrzegali szarijatu. Zdawało się, że Iran po rewolucji będzie państwem wyjątkowo jednolitym, jednak to były tylko pozory, Nowa dyktatura już na starcie miała licznych wrogów: Kurdów, zamieszkujących Iran Azerów. W stosunkach wewnętrznych jako pierwsi głowy podnieśli mudżahedini których najpierw odsunięto od wpływu na państwo a później zaczęto fizycznie likwidować. Polityka Chomeiniego doprowadziła do izolacji Iranu na arenie międzynarodowej, większość państw zerwała stosunki dyplomatyczne i nałożyła embarga na eksport do tego kraju. Wojna z Irakiem w latach 1980-88 spustoszyła kraj. Iran był zrujnowany gospodarczo. W roku 1989 zmarł Chomeini. Jego następca Ali Chameneim reprezentował liberalne skrzydło islamistów. Prezydentem został Akbar Haszemin Rafsandżanim który dążył do wyjścia z niebytu w polityce zagranicznej i stopniowej liberalizacji w stosunkach wewnętrznych (między innymi poprzez ostrożną legalizację partii politycznych). Jednak lata dziewięćdziesiąte to okres bardzo nerwowy dla Iranu, w połowie dekady USA oskarżają Iran o sprzyjanie terrorystom i nakładają sankcje ekonomiczne. W latach 1997-2005 prezydentem jest Mohammad Chatami z obozu reformatorskiego jednak wobec siły konserwatystów reformy nie mają szans powodzenia. Co gorsze dla Iranu, prezydent George W. Bush w 2001 roku po atakach terrorystycznych na WTC wciągnął Iran na listę „osi zła” obok Iraku i KRL-D. Irańczycy w poczuciu zagrożenia postawili na konserwatystów.
W 2005 roku prezydentem został burmistrz Teheranu, populista Mahmud Ahmadineżad zdobywając ok. 61 % głosów. W wyborach które odbyły się 24 czerwca 2009 roku Ahmadineżad miażdży przeciwnika Hoseinna Mousaviego. Opozycja poddała w wątpliwość wyniki wyborów. Jaka była reakcja Irańczyków dobrze widzieliśmy. Tak jak trzydzieści lat wcześniej Irańczycy byli aktywni w dużych ośrodkach miejskich. Prowincja pozostała spokojna. Czy Irańczycy tak jak 30 lat temu zerwą się by zmienić swój kraj? Wątpię. Czy dlatego, że brakuje opozycji charyzmatycznego przywódcy? Nie sądze. A może dlatego, że sytuacja międzynarodowa nie sprzyja zmianom. Też chyba nie. Irańczycy są chyba szczęśliwi pod rządami Ahmedineżada. Prezydent ma sprawny PR i aparat propagandowy. Ale przede wszystkim nie boi się Amerykanów, wygraża pięścią znienawidzonemu Izraelowi, snuje wizje mocarstwowości i potęgi Islamskiej Republiki Iranu. W imię Allaha.
Zobacz też:
- Wybory w Iranie – galeria zdjęć
Zdjęcie pochodzi ze strony www.boston.com
