O projektach nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego i niektórych innych ustaw, nadających magistrom prawa bardzo szerokie uprawnienia do reprezentowania stron w procesach sądowych słyszał już prawie każdy, ale nie każdy zdaje sobie sprawę z faktu, że wspomniane projekty nie zostały do końca przemyślane przez pomysłodawców. W tej chwili w Sejmie są dwa projekty poszerzające krąg osób, które mogą być pełnomocnikami w sądzie. Prawdopodobnie statystyczny Polak, słysząc o zamiarach posłów w tej kwestii niezwłocznie poparłby tą inicjatywę. Pierwszy z nich – autorstwa komisji poselskiej Przyjazne Państwo z dnia 19 maja 2009 r. zakłada, że pełnomocnikiem w procesie cywilnym i postępowania administracyjnym, we wszystkich instancjach, będzie mogła być każda osoba z tytułem magistra prawa. Drugi projekt, tym razem poselski, jest nieco węższy, bowiem zakłada wyłączenie reprezentacji przez magistrów prawa w sprawach rozpatrywanych przez Sąd Najwyższy.

Kilka tygodni temu Kamil na łamach iurista.net pisał o negatywnym stanowisku Krajowej Rady Sądownictwa dotyczącym nowelizacji. Sam projekt oceniał jako krok naprzód w liberalizacji usług prawniczych w Polsce, ale jak się okazuje przekaz medialny nie zawierał wszystkich istotnych informacji, co uniemożliwiało jego obiektywną ocenę. Zwolennicy projektów wypowiadali się, że cel jest szczytny, a rynek zweryfikuje wszystko.

Po przeczytaniu projektu ustawy oraz tekstów uzasadnień i opinii organów ochrony prawa opinia o nim nie jest już tak pozytywna, a wspomniane projekty okazują się niezłymi „kwiatkami”. Projektodawcy jak zwykle nie wzięli pod uwagę negatywnych skutków, które postulowane rozwiązania mogą spowodować. Przejdźmy jednak do meritum. Dla ułatwienia wklejam tekst zmian w kodeksie postępowania cywilnego.

Art. 87. § 1. Pełnomocnikiem może być osoba która ukończyła wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskała tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej objęta ubezpieczeniem od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu tej czynności, a w sprawach własności przemysłowej także rzecznik patentowy, a ponadto osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony oraz osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia, współuczestnik sporu, jak również rodzice, małżonek, rodzeństwo lub zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia.”;

w art. 87 po § 6 dodaje się § 7 i 8 w brzmieniu:

„§7. W sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego pełnomocnikiem może być jedynie adwokat lub radca prawny.

§8. Minister właściwy do spraw instytucji finansowych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Polskiej Izby Ubezpieczeń, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowy zakres ubezpieczenia, o którym mowa w § 1 oraz minimalną sumę gwarancyjną, biorąc w szczególności pod uwagę specyfikę wykonywanej czynności.”;

w art. 87(1):

§ 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. W postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez osobę która ukończyła wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskała tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej. Zastępstwo to dotyczy także czynności procesowych związanych z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowanych przed sądem niższej instancji.”,

§ 2 otrzymuje brzmienie

„§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się w postępowaniu o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz gdy stroną, jej organem, jej przedstawicielem ustawowym lub pełnomocnikiem jest sędzia, prokurator, notariusz albo profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych, a także gdy stroną, jej organem lub jej przedstawicielem ustawowym jest osoba która ukończyła wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskała tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej lub radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa.”;

art. 99 otrzymuje brzmienie:

„Art. 99. Stronom reprezentowanym przez pełnomocnika zwraca się koszty w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata.”.

Po pierwsze w projektach założono, że każdy magister prawa będzie mógł występować jako pełnomocnik strony w postępowaniu cywilnym we wszystkich instancjach sądowych, a zatem także przed Sądem Najwyższym. Wiadomo nie od dziś, że statystyczny świeżo-upieczony magister prawa tak naprawdę niewiele umie, poza recytowaniem książkowych lub kodeksowych definicji instytucji prawnych. Przewidziane w programie studiów dziennych obowiązkowe praktyki zazwyczaj są fikcją, bo czego tak naprawdę można nauczyć się przez miesiąc? Co najwyżej pisania wezwań do zapłaty. Oczywiście zdarzają się studenci, którzy na własną rękę szukają możliwości zdobycia dodatkowego doświadczenia i w momencie ukończenia studiów mają już trochę praktyki, ale nie jest to wystarczające, aby samodzielnie prowadzić poszczególne sprawy. I nie piszę tu wcale o całkowicie abstrakcyjnych dla absolwenta zadaniach typu połączenie spółek, ale o zwykłych sprawach o zapłatę, począwszy od skompletowania dokumentów, poprzez napisanie pozwu, sam proces, wszczęcie postępowania egzekucyjnego, aż po jego zakończenie, albo napisanie apelacji w sprawie karnej.

Zresztą, obecne rozwiązania prawne i tak pozwalają magistrom na uczestnictwo w sprawach sądowych np. w charakterze pełnomocników pracodawcy. Jest to całkiem dobre rozwiązanie, bo to pracodawca jako profesjonalista w obrocie gospodarczym ponosi ryzyko związane z powierzeniem prowadzenia danej sprawy innej osobie. Najczęściej decyduje się udzielić pełnomocnictwa osobie, którą zna, i której ufa, ponieważ ów pracownik może mieć wieloletnie doświadczenie w danej dziedzinie prawa. Poza tym, w przypadku gdyby sprawy przybrały niepomyślny obrót pracodawca zazwyczaj dysponuje wystarczającymi środkami, aby zwrócić się o konsultację lub pomoc do kogoś znacznie bardziej biegłego w stosowaniu prawa.

Tymczasem, omawiane projekty nowelizacji od początku są przedstawiane jako przełomowe i pozwalające na obniżenie cen za porady prawne dla osób najuboższych. Te ostatnie powinny zostać otoczone szczególną troską, ponieważ często na sali sądowej waży się los ich skromnego majątku lub oszczędności całego życia, co powoduje, że obsługa prawna takiej jednostki przypomina operację na żywym organizmie, a co za tym idzie każdy błąd może być brzemienny w skutki. Osoba uboga, która przez błąd pełnomocnika poniesie duże straty materialne może już po prostu nie mieć środków na dochodzenie odszkodowania z jego ubezpieczenia oc.

Po drugie, pełnomocnik z tytułem magistra prawa nie będzie mógł reprezentować stron w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, co powoduje, że jego kompetencje zawodowe są jedynie nieco węższe od uprawnień radcy prawnego, ale za to szersze niż uprawnienia aplikanta adwokackiego lub radcowskiego. Najciekawsza jednak wydaje się tutaj możliwość żądania przez takiego pełnomocnika zwrotu kosztów procesu od strony przeciwnej w stawkach określonych Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Takie rozwiązanie w zasadzie wypacza sens nauki w ramach aplikacji adwokackiej lub radcowskiej. Po co się męczyć, skoro można mieć wszystko bez wysiłku. Nie można też przemilczeć faktu, że sprawy rodzinne i opiekuńcze są zazwyczaj dość proste np. sprawy o alimenty. Ten argument znalazł również odzwierciedlenie w stanowisku zajętym przez Naczelną Radę Adwokacką, która negatywnie oceniła ten projekt.

Po trzecie, w projekcie nowelizacji jest mowa o obowiązkowym ubezpieczeniu oc magistrów prawa, którzy zamierzają występować jako pełnomocnicy w sprawach sądowych, natomiast nie ma mowy o sankcjach za nie wypełnienie tego obowiązku. Nie wskazano również organu, który miałby zająć się kontrolą nowej kategorii pełnomocników procesowych w tym zakresie.

Po czwarte, ustawodawca nie przewidział również obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej przez takich pełnomocników. Wystarczy zatem spojrzeć na przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące świadków, aby uświadomić sobie, że taki pełnomocnik mógłby w procesie zostać wykorzystany przez stronę przeciwną jako świadek i co do zasady nie mógłby odmówić złożenia zeznań.

Art. 261 kodeksu postępowania cywilnego

§ 1. Nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia. Prawo odmowy zeznań trwa po ustaniu małżeństwa lub rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Jednakże odmowa zeznań nie jest dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód.

§ 2. Świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie poprzedzającym, na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

Jestem ciekawy jakie są Wasze opinie w tej sprawie.